พระประโทณเจดีย์ วัดพระประโทณ ถ.เพชรเกษม อ.เมือง จ.นครปฐม
(บรรจุทะนานทองคำที่ใช้ตวงพระบรมสารีริกธาตุ)

ประวัติพระประโทณเจดีย์

ตามประวัติเดิมเล่าไว้ว่า วัดพระประโทณเจดีย์วรวิหาร ตั้งอยู่ในชับภูมิที่สำคัญมาก นักโบราณคดีได้ศึกษาภาพถ่ายทางอากาศแล้ว
พบว่าเมืองโบราณที่นครปฐมนั้น อยู่ทางทิศ ตะวันออกของพระปฐมเจดีย์ในปัจจุบัน คือตั้งอยู่ที่บริเวณพระประโทณ อันมีพระประ
โทณเจดีย์ในปัจจุบันเป็นศูนย์กลางนั่นเอง

โดยเฉพาะที่บริเวณนี้ได้พบรูปกวางศิลาหมอบ ที่เป็นศิลปกรรมสมัยเดียวกันกับพระเจ้าอโศก เมืองปาตลีบุตร และมีซากอิฐหิน
โบราณลึกลงไปใต้ดินเป็นจำนวนมาก แต่เดิมสถูปพระประโทณเป็นรูปลักษณะทรงโอคว่ำ ในสมัยอยุธยาตอนต้น ได้สร้างเป็น
พระปรางค์เสริมขึ้นบนสถูปเดิมนั้น

จึงสันนิษฐานว่า คงจะเป็นพุทธสถานสมัยโบราณสืบเนื่องกันมา น่าจะเป็นวัดในชั้นดึกดำบรรพ์ร่วมสมัยเดียวกับ องค์พระปฐมเจดีย์ บริเวณโดยรอบพระประโทณเจดีย์นั้น แต่เดิมมีต้นไม้ใบหญ้าขึ้นรกปกคลุมมากเต็มไปด้วยป่าไผ่ มีไก่ป่าชุดชุม ดังจะอ่านได้จาก
คำรำพันของนายมี(หมื่นพรหมสมพัตสร์) ในนิราศพระแท่นดงรัง เมื่อ พ.ศ. ๒๓๗๙ ว่า...

ถึงประโทณารามพราหมณ์เขาสร้าง
เป็นพระปรางค์แต่บุราณนานนักหนา
แต่ครั้งตวงพระธาตุพระศาสดา
พราหมณ์ศรัทธาสร้างสรรค์ไว้มั่นคง

บรรจุพระทะนานทองของวิเศษ
ที่น้อมเกศโมทนาอานิสงส์
จุดธูปเทียนอภิวันด้วยบรรจง
ถวายธงแพรผ้าแล้วลาจร

ดูสองข้างมรรคาล้วนป่าไผ่
คนตัดใช้ทุกกอตอสลอน
หนามแขนงแกว่งห้อยรอยเขารอน
บ้างเป็นท่อนแห้งหักทะลักทะลุย

ที่โคนไผ่ไก่ป่ามาซุ่มซุก
บ้างกก กุกเขี่ยดินกินลูกขุย
พอเห็นคนวนบินดินกระจุย
เป็นรอยคุ้นรอบข้างหนทางจร ฯ

ปัจจุบันพระประโทณเจดีย์มีความทรุมโทรมไปมากจึงได้มีการบูรณะครั้งใหญ่

ตามตำนานได้เล่าสืบกันมาว่า ตำบลพระประโทณเป็นที่อยู่ของพราหมณ์ตระกูลหนึ่งเรียกว่า "โทณพราหมณ์" ได้สร้างเรือนหินเป็น
ที่เก็บรักษา ทะนานทอง ที่ใช้ตวงพระบรมธาตุ

ต่อมาเมื่อ พ.ศ. ๑๑๓๓ ท้าวศรีสิทธิชัย พรหมเทพ ผู้สร้างเมืองนครชัยศรี ได้ทรงขอทะนานทองจากพราหมณ์ตระกูลนี้ เพื่อจะส่งไป
แลกเปลี่ยนกับพระบรมสารีริกธาตุจากพระเจ้ากรุงลังกาเป็นจำนวน ๑ ทะนาน แต่ได้รับการปฏิเสธจากพราหมณ์ เพราะถือเป็นของ
ศักดิสิทธิ์ที่เหลืออยู่อย่างเดียวจากบรรพบุรุษของตน ท้าวศรีสิทธิชัย ได้ทำสัญญากับทางลังกาไปแล้ว และต้องการพระบรมสารีริก
ธาตุด้วย จึงยกรี้พลมาเอาทะนานทองไปจนได้ แล้วส่งไปลังกาเพื่อแลกกับพระบรมสารีริกธาตุตามสัญญา

หลังจากนั้น ท้าวศรีสิทธิชัยจึงได้โปรดให้สร้าง พระปฐมไสยาสน์องค์หนึ่ง หรือจะพระปฐมเจดีย์ไม่แน่ชัด แล้วนำพระบรมสารีริกธาตุ
มาบรรจุไว้

เมื่อพุทธศักราชล่วงได้ ๑๑๙๙ พรรษา พระเจ้ากากะวรรดิศราช ผู้ครองนครเมืองละโว้ ชรอยจะสนพระทัยชอบพอกับตระกูลพราหมณ์
ทรงทราบแต่ว่าพราหมณ์มีทะนานทองสำคัญและเก็บรักษาไว้ในเรือนหิน แต่พระองค์ไม่ทรงทราบว่า "ท้าวศรีสิทธิชัย" กษัตริย์ผู้
ร้าวรานมาทรงแย่งไปแล้ว จึงได้โปรดให้ก่อพระเจดีย์ล้อมเรือนหินที่บรรจุทะนานทองแล้วให้นามว่า "พระประโทณเจดีย์"

ตามตำนานได้เล่่าสืบกันมาอีกว่า พระยาพานสร้างพระประโทณเจดีย์เพื่อชำระบาปที่ฆ่ายายหอม ผู้เลี้ยงตนมาตั้งแต่เป็นทารก ดังนี้
เป็นอันว่า พระประโทณเจดีย์ เป็นของคู่มากับองค์พระปฐมเจดีย์ ซึ่งถือว่าเป็นโบราณสถานคู่บ้านคู่เมืองมานาน ควรที่พวกเราชาว
พุทธภูมิจะได้ภูมิใจว่า เมืองไทยยังมีสถานที่สำคัญทางพระพุทธศาสนาอีกมากมาย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พระประโทณเจดีย์ เคยเป็น
สถานที่บรรจุทะนานทองมาก่อน ในพระไตรปิฏกเรียกว่า "ตุมพเจดีย์" คือเจดีย์ที่ผู้สร้างไว้ตั้งแต่ครั้งพุทธกาล...

ประวัติอ้างอิงจากหนังสือตามรอยพระพุทธบาทเล่ม ๑ ของพระชัยวัฒ อชิโต วัดท่าซุง